Những tấm huy chương vàng, bạc, đồng, những thành tích đầy tự hào trong những kì thi quốc tế của những học sinh trong nước – giờ đây họ lại đang ngày càng góp mặt và xuất hiện nhiều trong… giảng đường nước ngoài. Những cô cậu học sinh ấy mang trong mình sứ mệnh là tương lai của đất nước, thế nhưng điều gì đã thôi thúc họ lên đường bỏ lại đằng sau quê hương? Hiện tượng ‘đạt giải quốc gia rồi du học’ đã và đang trở thành một làn sóng khiến ngành giáo dục phải đau đáu một câu hỏi lớn: Vì sao đất nước vẫn chưa đủ hấp dẫn để giữ lại chính những con người mà chúng ta tự hào gọi là ‘tinh hoa’? 

Học sinh đạt được giải cao trong những kì thi quốc tế

Theo thống kê những năm gần đây (từ 2016 – 2024), 66% học sinh giành huy chương Olympic quốc tế chọn đi du học, số còn lại chọn ở nước ngoài làm việc. Họ chọn việc học tập và định cư ở Mỹ, Anh, Pháp,.. chứ ít ai lựa chọn việc ở lại nước để phát triển lâu dài. Tình trạng này còn xuất hiện nhiều ở các trường THPT chuyên lớn, nơi các em có nhiều hơn cơ hội được tiếp cận các kì thi lớn trên thế giới. Chính những con số ấy đặt ra một hoài nghi lớn về chính sách và chất lượng của giáo dục và phát triển trong nước, trong khi các em lại muốn nâng cao bản thân ở các nước có tiềm lực và khoa học tiên tiến.
Với vấn đề ‘chảy máu chất xám’ này, Bộ Giáo dục vẫn chưa từng hết đau đáu và bất an, người tài cứ lần lượt bỏ đi.

Vậy làm thế nào để người trẻ quay lại với đất nước?. Câu hỏi ấy hiện lên như một day dứt không có câu trả lời, nỗi lo mất đi nguồn nhân lực ưu tú, mất đi cơ hội trọng dụng người tài ngày một tăng cao. Nhà nước đã đầu tư rất lớn cho hệ thống bồi dưỡng học sinh giỏi, quy trình đào tạo, chọn lọc vô cùng khắt khe và tốn thời gian, công sức để ‘tinh lọc’ ra những học sinh ưu tú nhất, thế nhưng, họ lại chọn cách rời đi – trở thành khoản ‘đầu tư không hoàn vốn’. 

Bộ giáo dục trăn trở và đau đáu câu hỏi: Làm thế nào để giữ người tài ở lại ?

NGUYÊN NHÂN TỪ ĐÂU DẪN TỚI ĐIỀU NÀY? 

Chảy máu chất xám là kết quả của nhiều yếu tố đan xen, gắn liền với hành trình lựa chọn của mỗi cá nhân trong xã hội hiện đại. Trước hết, nhiều người trẻ tìm đến nước ngoài để học tập và làm việc vì mong muốn được sống trong môi trường giáo dục và lao động tiên tiến, nơi tri thức luôn được cập nhật, sáng tạo được khuyến khích và năng lực cá nhân có cơ hội được phát huy đúng mức. Bên cạnh đó, sự khác biệt về thu nhập, điều kiện nghiên cứu, cơ sở vật chất hay cơ hội thăng tiến cũng khiến họ cân nhắc việc ở lại hay ra đi.

Nên chọn cách ở lại hay ra đi ?

Tuy nhiên, quyết định ấy không chỉ xuất phát từ những hạn chế trong nước, mà còn từ nhu cầu hoàn thiện bản thân và mở rộng tầm nhìn trong bối cảnh toàn cầu hóa. Việc “đi xa” đôi khi là cách để tích lũy kinh nghiệm, tiếp cận tư duy mới và chuẩn bị tốt hơn cho những đóng góp lâu dài sau này. Vì thế, chảy máu chất xám cần được nhìn nhận với sự thấu hiểu và đa chiều: đó không chỉ là câu chuyện thiếu hụt, mà còn thể hiện khát vọng vươn lên, hội nhập và tìm kiếm giá trị xứng đáng của con người trong thời đại mới.

Người trẻ chọn cách ra đi để có tương lai rộng mở hơn

VẬY ĐÂU MỚI LÀ GIẢI PHÁP TẤT YẾU CHO ĐIỀU NÀY? 

Để hiện thực hoá giấc mơ ‘giữ chân những tài năng trẻ’, điều quan trọng hơn cả là phải tạo ra một môi trường mà họ cảm thấy có cơ hội phát triển và được trọng dụng. Các trường đại học cần đầu tư mạnh hơn vào cơ sở hạ tầng, chất lượng sinh viên, trung tâm nghiên cứu, dự án học thuật có sự đầu tư để người giỏi có thể nhìn thấy tiềm năng và tương lai của mình ngay trong nước. Cơ chế đãi ngộ đãi ngộ như học bổng, tài chính, quyền tự do triển khai các ý tưởng,… cũng cần được đẩy mạnh. Việt Nam cần xây dựng các chương trình thu hút du học sinh quay về để hành trình học tập ở nước ngoài không phải là sự chia tay mà là con đường tri thức trở lại quê hương.

Việt Nam trong việc đẩy mạnh chính sách đãi ngộ dành cho người tài

Thế nhưng, chảy máu chất xám có thực sự là một vấn đề hoàn toàn tác động tiêu cực?

Nếu chúng ta có một chính sách đãi ngộ cụ thể và vượt bậc với học sinh sinh viên, những người đã dồn trí tuệ và tâm huyết để đạt được những thành tích cao đáng tự hào, hay đầu tư hơn vào môi trường học tập, làm việc, giúp phát triển tiềm năng, thì việc giữ chân người tài ở lại không phải là một điều gì quá khó khăn và xa vời.

Thực ra, ‘chảy máu chất xám’ không hề tiêu cực, nó chỉ là việc các bạn học sinh chưa tìm được cho mình một tiếng nói chung và phù hợp với nền giáo dục của nước nhà, họ muốn bay cao và xa hơn nữa, chinh phục sự rộng lớn của kiến thức ngoài  thế giới. Vẫn còn rất nhiều những học sinh, sinh viên du học nước ngoài nhưng vẫn luôn tự hào vì mình là người Việt Nam, được học tập, bồi đắp và phát triển dưới một nền giáo dục văn minh. Họ mang sự tự hào ấy để cố gắng phát triển mình hơn ở nơi xa xứ, họ phấn đấu vươn mình toả sáng giữa miền đất khách xa lạ. Và khi thành công, họ vẫn mang sự vẻ vang ấy về cống hiến và góp phần dựng xây đất nước thêm giàu mạnh.

Vậy nên, cho dù có ở đâu, dù cho người tài có chọn cách học tập và làm việc tại một nền giáo dục mới, một đất nước mới, thì cốt lõi và mục đích của họ vẫn chính là hướng tới nơi mà họ thuộc về. 

Người tài trở về cống hiến cho quê hương, đất nước

Chính vì thế, chảy máu chất xám vừa là mất mát, vừa là phép thử cho tầm nhìn phát triển. Đó là nỗi lo khi nhân tài rời đi, nhưng đồng thời cũng là hy vọng lớn khi nhiều du học sinh vẫn đau đáu và hướng về quê hương, mang theo tri thức, kinh nghiệm và khát vọng cống hiến. Vấn đề không nằm ở việc họ đi, mà ở việc đất nước có đủ sức níu giữ và đón họ trở về, để biến dòng chảy ra bên ngoài thành nguồn lực bồi đắp cho tương lai.